Ev Kayıtlarına Başlarken

Evinizdesiniz... Müzik üretiyorsunuz ve bunu en ucuz biçimde kayıt ortamına aktarmak istiyorsunuz. Yolun başında olanlara ve hafif yol almış olanlara yönelik bu yazıyı okuyun yararlı olacaktır.

Müzikle uğraşıyorsanız ve fazla paranız yoksa size tavsiyemiz hemen bir 4 kanallı portatif stüdyo (kayıt ünitesi ve basit mikseri üzerinde bulunan cihazlar) edinin.
4 Kanallı kaset kayıt eden portastüdyolar bir müzisyen için en faydalı aletlerden biridir. Bunlar müziğinize hakim olmanıza yardımcı aletlerdir. 

Çalışmalarınızda ilhamınızın ürünlerini bu cihazlarla örnekleyebilirsiniz. Diğer gruplarla yardımlaşabilir, stüdyo kaydı öncesi prova zamanınızı kısaltabilirsiniz. Eserlerinizin demo kayıtlarını yapabilirsiniz. Bu demoyla parçalarınızı pazarlayabilirsiniz. Ve bu sistemi kaliteli bir mikrofonla birlikte oldukça hesaplı fiyatlara edinebilirsiniz. 

Çalışmalarınızı yaptığınız kayıttan izlerken eksiklerinizi ve hatalarınızı anlayabilirsiniz. Yeni arayışlar için kafanızda değişik fikirler oluşabilir.

Ayrıca 4 kanallı portatif stüdyonuzda, hoşlandığınız, tarzı size uyan albümlere eşlik etme ve kendinizi geliştirme şansınız da var. İster piyasadan aldığınız albümlerle, isterseniz müzik dükkanlarında satılan eğitim kasetleriyle bu çalışmayı yapabilirsiniz. 4 kanalın ilk ikisini okuma konumuna getirdiğinizde herhangi bir piyasa kasetini stereo dinleme şansına sahip olursunuz. Elbette teyp hızını standartta tutmak koşuluyla. Diğer iki kanala da kendi performansınızı kaydedebilirsiniz.

Bunun yanında kendi çalışmalarınızı overdub denilen üstüste kayıt işlemiyle zenginleştirebilir ve basit demo kayıtlarınızı yapabilirsiniz. 1.kanala ritm gitar, 2. kanala bass, 3.kanala tercihinize göre, vokal/bass veya diğer bir enstrumanı ,4.kanal da basit bir org kullanarak loop ritm kaydedebilirsiniz. Kaset kullanan portatif stüdyolarda 1 ve 4.kanala alçak frekans kayıtlar yapmayın yani bass gibi. Bir miktar kayıp oluyor. Ayrıca ritm veya solo çaldığınız kanallara aynı anda vokal kaydı yaparsanız bir kanal kazancınız olur ve bu kanalı bir başka işlemde kullanabilirsiniz. Üst üste kayıt yaparken, diğer kanalları kulaklıkla dinlemeniz gerektiğini söylememize gerek yok herhalde. Yoksa feedback sorunları yaşar ve diğer kanal kayıtlarının, her kanala sızmasına neden olursunuz.

Kaset üzerine kayıt yapan bu portatif stüdyoların bir gömlek ileri modellerinde gürültü kesici ses filtreleri, değiştirilebilir teyp hızı, kanal EQ ayar olanakları, midi tetiklemesi, punch in/out (parçanın istenilen bir bölümüne giriş/çıkış noktası vererek kayıt yapabilme) gibi birtakım özellikler bulunuyor. Evde tek başına kayıt yaparken bu özellikler epeyce yararlı oluyor. 

Grup elemanları ile sık sık bir araya gelemiyorsanız 4 kanallı portastüdyolar size bu açığı kapattıracaktır. Herkes kendi partisyonunu farklı bir kanala kaydederse, diğer elemanlar tek başlarına prova yapabilir ve grup tekrar bir araya geldiğinde ciddi bir zaman kazancı sözkonusu olur.

Bu tür sistemlerin pek çok kısıtlaması olmasına rağmen başarılı binlerce müzisyen projelerini bu cihazlarda geliştirdi. Prodüktörlere dinletmek için küçük stüdyolara girip hücum veya demo kayıt yapabilirsiniz. Ama demo kayıtlarınızı yapabileceğiniz böyle ucuz ve basit sistemler uzun vadede sizler için daha yararlı olur.

Günümüzde bilgisayarlar ve digital portatif stüdyo sistemleri giderek ucuzluyor. PC tabanlı bir müzik istasyonu kurmak istediğinizde paranın büyük bölümü kaliteli bir ses kartına ve programa gidiyor. Bu konuyla ilgili ayrıntılı bir yazıyı hazırlıyoruz.
Digital portatif stüdyolar şu sıralar hâlâ 2000 $ seviyesinde. MD, Zip Disk veya Hard Disk üzerine kayıt yapan digital portatif stüdyolar hem kayıt kanalı hem de edit konularında daha geniş olanaklar sağlarken kayıt kalitesinde analog sistemlerde karşılaştığımız aktarma kayıplarını da ortadan kaldırıyor. Ama özellikle alçak frekanslarda analog seslerin doygunluğu arıyorsunuz. Eh o kadar kusur kadı kızında da olur derler. Kanal eq, multi efekt sistemlerini hatta gitar tuner gibi yardımcı unsurları da bünyelerinde barındıran digital sistemler ev kayıtlarında ufkunuzu alabildiğine açacaktır.

Benim kullandığım Tascam 644, 1992 model 4 kanallı analog bir portatif stüdyo sistemi. Özellikle mikser bölümü çok kullanışlı. Midi tetiklemesi, dolby gürültü giderici, ayarlanabilir teyp hızı, 8 ana kanal+8 sub kanal mikseri, punch in/out, prova gibi kayıt seçenekleri, elektronik çaprazlama/sistem hafızası, mekaniği logic kontrollü bir potatif stüdyo. Pek çok ihtiyacımı hâlâ karşılayabiliyor. Şimdi bu kapasitedeki analog sistemleri ikinci el piyasasında çok uygun fiyatlara edinebilirsiniz.

Teyp Kasetlerindeki hıss sesini giderebilmek için dolby NR (gürültü kesici filtre) kullanırken teyp hızını da en seviyeye getirebilirsiniz. Teyp kafasını temiz tutarak ve yüksek kaliteli kaset kullanarak bu sorunları bir ölçüde giderebilirsiniz. Metal kaset kullanmamanızı tekrar hatırlatıyorum. (bkz. Kayıt Teknikleri-1)

Kanal kullanımı

Tipik kayıt uygulaması şöyle yapılır:
1.kanala gitarı kaydedin. Sonra 1.kanalı kulaklıkla dinlerken 2.kanala şarkıyı söyleyin. Öncesinde 2 kanal birden kayıt etmişseniz, o zaman 1 ve 2.kanalları kulaklıkla dinlerken 3.kanala şarkıyı söylersiniz. Buna overdub diyoruz. Eğer 4 den daha fazla kanala ihtiyacınız olursa, 1,2 ve 3.kanalları 4.kanala miksleyebilirsiniz. Buna da bounce track diyoruz. Böylece üst üste kayıt işleminizi istediğiniz kadar arttırabilirsiniz. Ama bu durumda banttaki hııss sesi artar ve ses kalitesi düşer, boğuklaşır.
Kanalları bounce yaparak stereo miksleme işini en fazla 1 kez yapabilirsiniz. Bundan daha fazla aktarmada stereo özelliğinden uzaklaşırsınız. Bir diğer yöntem, stereo sistemde, enstrumanların konumlarını (sağ-sol) önceden planlamaktır. Böylece 1,2 ve 3. kanalları sağa yatırdığınız enstrumanlarla miksersiniz; daha sonra da sola yatıracağınız enstrumanların kaydını alabilirsiniz. Üzerinde çalıştıkça kendiniz de yeni prensipler üretebilirsiniz.
Kayıt sıralamasını arka planda kalan enstrumanlardan, öne çıkacak enstrumanlara doğru yaparsanız, bounce işlemlerinde kalite kaybeden sesleri bir ölçüde perdelemiş olursunuz.
Yine benzer frekans seviyesindeki, EQ ayarındaki enstrumanları veya aynı efekti uyguladığınız enstrumanları birlikte ara mix yapın. Bu da son miksinizi yaptığınızda, enstruman seslerinde daha uyumlu görüntü sağlar.
Ayrıca vokalleri en sona bırakıp bounce işlemini uygulamamaya çalışın. Son değişiklikler için size serbestlik sağlar. Son miksinizi yaparken de vokallere istediğiniz efekti uygulamanız ve ses dengelerini değiştirmeniz böylece mümkün olur.

Kayıt yaparken en önemli unsurlardan birisi de kayıt seviyesidir. Temiz bir kayıt için mutlaka  VU meter veya ledlerden yapılmış seviye göstergeleri kullanmalısınız. Bazı portatif stüdyolarda bu göstergeler bulunmayabilir. O zaman en azından  böyle bir göstergesi olan teyp kullanın. Ses seviyelerinde duyduğunuz ve kayıt ettiğiniz sinyaller arasında fark olabilir. Kullandığınız mikrofon, enstruman, mixer veya bandın kalitesi bu durumu oldukça etkileyen faktörlerdir. Bu nedenle bir deneme kaydı alın ve kulağınıza doğru gelen dengelemeyi yapın. Ses şiddetini gösteren VU meter göstergesinde pik seviyesi (ibrenin en üst volümde vurduğu en üst nokta) kırmızı bölgeye geçmemeli ama o sınır çizgisinin yakınında olmalı. (0dB) Kayıt sırasında müziğin hafiflediği yerlerde ses seviyesini açmayın. Yapmanız gereken, kayıt ettiğiniz parçanın en üst seviyede çalındığı yerde pik seviyesini ayarlamaktır. Sonrası mixdown işleminde yapılacaktır.

Miksere girdiğiniz enstrumanın seviyesi düşük geldiği zaman trim potuyla yükleme yapabilirsiniz. Bu ayarlamayı yaparken kanal faderlarını (slider) 0 konumuna getirip trim potunu öyle ayarlayın. Yoksa faderın ayar marjlarını kısıtlamış olursunuz.

Eğer ses şiddeti kırmızıyı geçerse seste yırtılmalar (distortion) oluşur. Çok düşük olursa da bantta oluşan hıss sesi enstruman sesini kirletir.

Miksere enstrumanları girdiğinizde kanal giriş sinyalini ayarlayan mic/line seçimini doğru yapmanız gerekir. Elbette mikrofon kullandığınızda mikrofon seçeceksiniz. Ama elektro gitar ve bass gitar girişlerini doğrudan miksere yapacaksanız mic konumunu seçin. Çünkü bu iki enstruman, mikrofonla benzer  sinyal karakteristiğine sahiptir. Ancak herhangi bir efekt proccessor üzerinden enstrumanları girdiğinizde yine line seçeneğini seçmeniz daha doğru olur.

Mix Down

Bütün kanal kayıtlarını yaptıktan sonraki aşama parçanın mikslenmiş kaydını almaktır. Buna mix down diyoruz. Parçanın son miksini yaparak başka bir kaset/dat/md/cd gibi ortama kayıt alma işlemi olan mix down, son işlemimiz. Kayıt seviyesine bu noktada da dikkat etmeniz gerekiyor. Ancak burada pik seviyesinin kırmızı çizgiyi azıcık zorlamasına izin verebilirsiniz. Burada sizin yaratıcı gücünüz ve kulağınız önemli bir etkendir. Enstrumanların seviyesini, pan pozisyonlarını, EQ ayarlarını dilediğinizce yapın. Ama vokal ayarında dikkat etmeniz gereken birşey var. Elinizde harmonizerlar, analizerlar, efekt cihazları olmadığını varsayıyorum. (Bunlar için ciddi bir bütçe ayırmanız gerekir) Bu durumda vokali enstrumanlarla harmanlamakta zorluk çekeceksiniz. Şarkı sözleri ya müzik içinde kaybolacak ya da anlamsız bir kopuklukta üstte kalacaktır. Eğer tiz EQ volümünü 1 Khz de bir kıl arttırırsanız  vokalleri müzikle harmanlamakta biraz daha iyi sonuç elde edersiniz. (Yani tiz ayar potunu birazcık açın)

Pan ayarlarında müziği taşıyan enstrumanları hiçbir zaman tam sağa veya sola yatırmayın. Yine duvar tabir edilen synth sesleri, yaylıları da tek tarafa yatırmaktan kaçının. İki gitarınız varsa bunları eşit miktarlarda sağ veya sola yatırabilirsiniz. Yine tam olarak yatırmamanız daha iyi sonuç verir. Ana vokali merkezde tutun ve arka vokalleri de yine eşit miktarlarda sağ veya sola yatırabilirsiniz. Davulu da az miktarda sağa veya sola yatırırsanız hoş bir derinlik sağlar.

Mix sırasında otomasyon sistemleriniz olmadığı için belleğinizi ve parmaklarınızı kullanmalısınız. Kaydettiğiniz parçada mutlaka pan değişimleri veya ses seviyesinde ayarlamalar ya da efekt uygulamaları isteyeceksiniz. Birkaç provadan sonra istediğiniz sonucu elde edebilirsiniz. Kendinize işaret noktaları yaratmak için tape counter'ı kullanın. Bazı durumlarda istenmeyen seslerden dolayı kanal sesini tamamen kapatmanız gerekebilir. Köpek havlar, araba geçer, öksürürsünüz v.b. Bir uyarı: Mutlaka provalarınızı da kaydedin bazen iyi sonuç elde edebilirsiniz. "Tüh! Niye kaydetmedim iyi olmuştu " diye hayıflanmaktan kurtulursunuz.

Miks down için Hİ-Fi sistemi olan bir video recorder da kullanabilirsiniz. Nitekim ADAT bu çalışmalardan filizlenmiştir. Bant genişliği daha geniş olduğundan video bantların kayıt kalitesi (analog sistemlerde elbette) teyp bantlarından daha yüksektir. Buradan çoğaltma yaptığınızda daha iyi bir ses kalitesi elde edersiniz.

Diğer bir önemli nokta kayıtlarınızı temiz yapmanızdır. Yani herhangi bir efekt uygulamadan kaydedin. Böylece sonraki mix downlarda farklı yöntemler deneyerek değişik tınılar elde edebilirsiniz.

Eğer müzik setinizde ayrılabilir bir Equalizeriniz varsa bunu kayıtlarınızda kullanabilirsiniz. Önemli bir nokta: Dinleme koşulları farklı olacağı için (bkz Kayıt Teknikleri-1) mümkün olduğunca uç noktalarda equalize ayarları yapmayın. Sizin "ne güzel oldu" dediğiniz bir miksi başka sistemde dinlediğinizde hayal kırıklığına uğrayabilirsiniz.

Eğer grup halinde çalarak parçanızı kaydetmek istiyorsanız aynı anda birkaç kanala birden kayıt yapmanız ve akustik aletleri (davul, gitar, keman, flüt v.b.) mümkün olduğunca birbirinden yalıtmanız gerekecektir. Örneğin kulaklıkla dinleme sağlayarak (monitoring) farklı odalarda akustik enstrumanları çalabilirsiniz. Ama elektronik aletler kullanıyorsanız grup kaydı yapmanızda teknik bir sorun yaşamazsınız. Tek derdiniz kanal kayıtlarının temiz olmasını sağlamak olmalıdır. Davul kayıtlarınızı önceden çok mikrofonlu yapıp sonra bu kaydı bounce yöntemiyle tek kanala indirgeyebilirsiniz. Eğer biraz zekanızı kullanır iyi bir kanal trafiği planlaması  yaparsanız davul kaydınız stereo olabilir. Ama davul kayıtları için en az(!) 3 mikrofona ihtiyacınız olacaktır. 

Neye ihtiyacınız var?

4 kanallı bir porta-stüdyo

Shure SM-58 veya SM-57 mikrofon ve mikrofon ayağı

Mikrofon için XLR uçlu kablo (Porta stüdyonuzun mikser girişinde XLR girişiniz yoksa mikrofon kablonuzu XLR-Jak olarak hazırlamalısınız. Bu arada XLR unbalanced olduğu için kablo uçlarının doğru bağlandığından emin olun. Yoksa "niye mikrofondan ses çıkmıyor " diye yırtınır durursunuz.) Yeni tip mikserlerde hem XLR hem de Jak takabileceğiniz yeni bir dişi bağlantı modülü bulunuyor. Yararlı bir buluş. Bu arada mümkün olduğunca fiş adaptörleri kullanmaktan kaçının sinyalinizi kirletme ihtimali var.

Başlamak için bunlar yeterli. Elbette boş teyp kaseti, kulaklık, gitarınız için kablo gibi bir sürü ıvır-zıvıra da ihtiyacınız var, onları saymıyorum.

Bu arada kayıtlarınızı banyoda veya boş bir garajda, kömürlükte, çevrenizdeki metruk bir yapıda yaparak doğal reverb etkisi yaratabilirsiniz. Hamama gitmeyi denemeyin rutubetten cihazları çöpe atarsınız. Üstelik tellakların kurbanı olabilirsiniz.

Sonuç

Bu asgari sistemle ilk kayıtlarınızı yapabilirsiniz. Piyasadaki fiyatlar çok değişken ve pazarlığa açık. Müzik dükkanlarına gitmeden önce müzik sitelerinin ilan sayfalarına bir göz atıp, aranıyor ilanı verin. Bir cihaz bulursanız dikkat etmeniz en önemli unsur, cihazın kafa durumudur. Bunu da çeşitli yöntemlerle test edebilirsiniz. Sakın ha kafasını değiştiririm düşüncesiyle ucuz bile olsa portatif stüdyo satın almayın, elinizde patlar. Eğer ikinci eli "sahibinden" bulamıyorsanız sizi Tünel'e davet ediyorum. Artık orada dükkan sahibinin insafıyla doğru orantılı bir cihaz edinebilirsiniz. Epeyce konsinye  bırakıyorlar dükkanlara. 
Piyasada ne tip modeller olduğunu da üretici firmaların internet sitelerine gidip bulabilirsiniz. Bu konuda Tascam/TEAC, Fostex, Yamaha, Roland size geniş bir ürün yelpazesi sunuyor.

Elbette paranız oldukça digital sistemlere geçebilir, daha kaliteli mikrofon/lar kullanabilir, kendinize kompresör/limitör, efekt cihazları alabilir, kaliteli monitöring sistemleri edinebilirsiniz. Ama bu kadar yüksek maliyetlere bulaşmadan sizleri digital dünyaya davet ediyorum. Küçücük bir programla bilgisayarınızda kayıt yapabilir ve bunun üstünde istediğiniz cambazlığı uygularsınız. Ayrıca samplerlar, efekt proccessorlar ve pahalı kayıt cihazlarına milyonlarca lira da yatırmanıza gerek kalmaz.

Kayıt teknikleri üzerine yazılarımız sürecek. Umarım yararlı oluyordur.